Kanser Ovari: Panduan Lengkap

Apakah Kanser Ovari?

Kanser ovari adalah sejenis kanser yang bermula di dalam ovari – sepasang organ kecil berbentuk bujur yang terletak di kedua-dua sisi rahim. Ovari memainkan peranan penting dalam sistem pembiakan wanita kerana ia menghasilkan telur (ovum) serta hormon utama seperti estrogen dan progesteron yang mengawal kitaran haid, kesuburan, dan kesihatan tulang.

Kanser ovari berlaku apabila sel-sel dalam ovari mengalami mutasi genetik yang menyebabkan ia membahagi tanpa kawalan. Lama-kelamaan, sel-sel ini membentuk ketumbuhan (tumor) yang boleh menjadi benign (tidak merebak) atau malignan (ganas). Kanser malignan berisiko merebak ke organ lain melalui darah atau sistem limfa.

Walaupun ia bukan kanser paling kerap menyerang wanita, ia adalah antara punca kematian tertinggi akibat kanser ginekologi kerana sering dikesan pada peringkat lewat. Menurut Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO), kebanyakan kes hanya dikesan pada tahap 3 atau 4, iaitu apabila kanser sudah merebak keluar dari ovari.


Bagaimana Kanser Ovari Berlaku?

Sel tubuh kita biasanya membahagi secara teratur untuk menggantikan sel lama atau rosak. Proses ini dikawal oleh isyarat genetik yang memastikan hanya sel sihat dibentuk. Dalam kanser ovari, mutasi genetik mengganggu sistem kawalan ini, menyebabkan sel membahagi secara berterusan tanpa had.

Analogi mudah: Bayangkan taman bunga yang dijaga rapi. Setiap pokok ditanam di tempat yang betul dan dipangkas apabila perlu. Tetapi jika rumpai liar mula tumbuh tanpa kawalan, ia akan menutupi ruang, mengambil nutrien, dan merosakkan tumbuhan lain. Begitulah cara sel kanser bertindak di dalam badan.


Jenis-Jenis Kanser Ovari

Kanser ovari boleh dibahagikan kepada tiga jenis utama:

  1. Kanser Epitelium
    • Paling biasa (±90% kes).
    • Bermula di lapisan luar ovari.
    • Sering dikesan lewat kerana simptom awal kabur.
  2. Tumor Sel Germinal (Germ Cell Tumors)
    • Bermula daripada sel yang menghasilkan telur.
    • Lebih kerap menyerang wanita muda.
    • Prognosis lebih baik kerana respons terhadap rawatan biasanya tinggi.
  3. Tumor Stroma
    • Bermula daripada sel penghasil hormon dalam ovari.
    • Boleh menyebabkan perubahan hormon ketara seperti haid tidak teratur atau pertumbuhan bulu berlebihan.

Punca-Punca Kanser Ovari

Walaupun punca sebenar tidak diketahui, beberapa faktor dipercayai menyumbang kepada perkembangan kanser ini:

  • Mutasi genetik keturunan – Terutamanya pada gen BRCA1 dan BRCA2.
  • Sejarah keluarga – Ahli keluarga terdekat dengan kanser ovari atau payudara meningkatkan risiko.
  • Kekerapan ovulasi – Wanita yang tidak pernah hamil atau hamil pada usia lewat berisiko lebih tinggi.

Faktor Risiko

Faktor yang boleh meningkatkan risiko termasuk:

  • Umur lebih 50 tahun, terutamanya selepas menopaus.
  • Endometriosis.
  • Obesiti.
  • Penggunaan terapi hormon selepas menopaus untuk jangka masa panjang.
  • Merokok.
  • Diet tinggi lemak tepu.

Simptom Kanser Ovari

Masalah utama: Kanser ovari sering digelar silent killer kerana simptom awalnya sangat halus dan mudah dikelirukan dengan masalah lain. Ramai pesakit menyangka ia hanyalah masalah pencernaan atau haid.

Simptom awal yang biasa berlaku:

  • Kembung perut berpanjangan – Bukan hanya rasa penuh selepas makan, tetapi berterusan setiap hari.
  • Sakit atau tekanan di pelvis/abdomen – Rasa sengal, berat atau seperti senggugut yang tidak hilang.
  • Cepat kenyang – Hilang selera makan walaupun makan sedikit.
  • Perubahan kencing – Kerap kencing atau rasa mendesak untuk kencing.

Kenapa ia berlaku?
Tumor dalam ovari boleh menekan organ berdekatan seperti pundi kencing dan usus. Pengumpulan cecair dalam perut (ascites) juga menyebabkan rasa sesak.


Simptom Apabila Kanser Sudah Teruk

Apabila penyakit mencapai tahap lanjut, simptom menjadi lebih ketara:

  • Sakit belakang kronik – Disebabkan tekanan pada saraf belakang.
  • Perut membesar dengan cepat – Disebabkan pengumpulan cecair atau tumor besar.
  • Penurunan berat badan drastik – Tubuh menggunakan tenaga yang banyak untuk melawan kanser.
  • Sesak nafas – Cecair boleh terkumpul di sekeliling paru-paru.
  • Keletihan melampau – Disebabkan anemia atau kesan sistemik kanser.

Contoh kes:
Seorang wanita berusia 55 tahun mula mengalami kembung perut, cepat kenyang, dan keletihan selama beberapa bulan. Pada mulanya disangka gastrik, tetapi pemeriksaan lanjut menunjukkan tumor di ovari kiri bersaiz 12 cm dengan cecair dalam perut.


Penyakit Lain yang Mempunyai Simptom Serupa

Kanser ovari kerap disalah anggap sebagai:

  1. Sindrom iritasi usus (IBS) – Sama-sama menyebabkan kembung dan sakit perut.
  2. Fibroid rahim – Menyebabkan tekanan pelvis dan haid tidak teratur.
  3. Kanser usus – Perubahan tabiat buang air besar, kembung.
  4. Jangkitan saluran kencing (UTI) – Kerap kencing, pedih ketika kencing.
  5. Ascites bukan kanser – Boleh berlaku akibat penyakit hati atau jantung.

Ujian untuk Mengesahkan Kanser Ovari

Mengesan kanser ovari dengan tepat memerlukan gabungan beberapa ujian kerana tiada satu ujian tunggal yang 100% tepat. Setiap ujian ada kekuatan dan kelemahan tersendiri.

1. Ultrasound Transvaginal

  • Bagaimana ia dilakukan? Probe kecil dimasukkan ke dalam faraj untuk menghasilkan imej jelas ovari dan struktur sekeliling.
  • Kelebihan: Tidak menyakitkan (hanya sedikit tidak selesa), tiada radiasi, memberikan gambaran bentuk dan saiz tumor.
  • Kekurangan: Tidak dapat menentukan dengan tepat sama ada tumor itu kanser atau tidak – memerlukan ujian susulan.

2. Ujian Darah CA-125

  • CA-125 ialah protein yang biasanya meningkat pada pesakit kanser ovari, terutamanya jenis epitelium.
  • Kelebihan: Ujian mudah dan cepat, boleh digunakan untuk memantau keberkesanan rawatan.
  • Kekurangan: Paras CA-125 juga boleh meningkat dalam penyakit lain seperti endometriosis, haid, atau penyakit hati – jadi ia bukan penentu tunggal.

3. CT Scan dan MRI

  • Digunakan untuk menilai sejauh mana kanser merebak.
  • CT Scan: Lebih pantas, sesuai untuk melihat penyebaran dalam perut dan dada.
  • MRI: Memberikan imej lebih terperinci, terutama untuk melihat tisu lembut.
  • Kekurangan: Kedua-duanya melibatkan kos tinggi, CT scan melibatkan radiasi.

4. PET Scan

  • Menggunakan bahan radioaktif untuk mengesan sel kanser yang aktif secara metabolik.
  • Berguna untuk melihat sama ada kanser merebak ke bahagian badan lain.

5. Biopsi

  • Gold standard untuk pengesahan kanser ovari.
  • Tisu diambil melalui pembedahan atau jarum khas dan dianalisis di makmal.
  • Kelebihan: Memberikan diagnosis muktamad dan jenis kanser.
  • Kekurangan: Memerlukan prosedur invasif dan risiko pendarahan atau jangkitan.

Nota: Dalam kes tertentu, doktor mungkin terus melakukan pembedahan untuk membuang tumor dan membuat diagnosis serentak, terutama jika imbasan menunjukkan kanser berkemungkinan besar.


Rawatan untuk Kanser Ovari

Rawatan kanser ovari biasanya melibatkan gabungan beberapa kaedah. Pelan rawatan ditentukan oleh tahap kanser, jenis sel kanser, umur, dan kesihatan keseluruhan pesakit.

1. Pembedahan (Rawatan Utama)

  • Dikenali sebagai cytoreductive surgery atau debulking surgery.
  • Matlamat: Mengeluarkan sebanyak mungkin tisu kanser.
  • Boleh melibatkan:
    • Pembuangan satu atau kedua-dua ovari (oophorectomy).
    • Pembuangan rahim (hysterectomy).
    • Pembuangan tiub fallopio (salpingectomy).
    • Pembuangan tisu lemak di abdomen (omentectomy).
  • Kepentingan pembedahan awal: Lebih banyak tisu kanser yang dibuang, lebih baik respons terhadap rawatan seterusnya.

Contoh: Seorang pesakit tahap 3 menjalani pembedahan membuang kedua-dua ovari, rahim, tiub fallopio, dan omentum. Selepas pembedahan, baki tisu kanser sangat sedikit, lalu peluang untuk berjaya dengan kemoterapi meningkat.


2. Kemoterapi

  • Diberikan sebelum pembedahan (neoadjuvant chemotherapy) untuk mengecilkan tumor atau selepas pembedahan (adjuvant chemotherapy) untuk membunuh sel kanser yang tertinggal.
  • Ubat biasa: Carboplatin, Paclitaxel, atau gabungan kedua-duanya.
  • Kitaran rawatan: Biasanya setiap 3 minggu selama 6 kitaran.
  • Kesan sampingan:
    • Rambut gugur (sementara)
    • Keletihan
    • Loya & muntah
    • Risiko jangkitan akibat penurunan sel darah putih
  • Pengurusan kesan sampingan: Ubat anti-loya, makanan berkhasiat, rehat mencukupi, dan elakkan tempat sesak.

3. Terapi Sasaran

  • Dicipta untuk menyerang molekul atau laluan tertentu dalam sel kanser.
  • Contoh: PARP inhibitors (Olaparib, Niraparib) untuk pesakit dengan mutasi BRCA.
  • Kelebihan: Lebih spesifik, kurang merosakkan sel sihat.
  • Kekurangan: Mahal dan hanya berkesan untuk jenis kanser tertentu.

4. Radioterapi

  • Jarang digunakan sebagai rawatan utama kanser ovari.
  • Digunakan untuk:
    • Mengecilkan tumor tertentu yang menyebabkan simptom.
    • Merawat kawasan di mana kanser berulang.
  • Kesan sampingan: Kulit kemerahan, keletihan, cirit-birit (jika kawasan perut dirawat).

5. Rawatan Sokongan

  • Pengurusan kesakitan: Ubat tahan sakit, terapi saraf.
  • Pemakanan: Diet tinggi protein untuk membantu penyembuhan.
  • Sokongan psikologi: Kaunseling, terapi kumpulan.

Kesan Sampingan Rawatan & Cara Mengatasinya

  1. Kesan Fizikal
    • Rambut gugur – Gunakan pelindung kepala atau scarf.
    • Penurunan berat badan – Pemakanan tinggi kalori & protein.
    • Keletihan – Aktiviti ringan seperti berjalan.
  2. Kesan Emosi
    • Kebimbangan & kemurungan – Kaunseling, kumpulan sokongan.
    • Perubahan imej diri – Sokongan keluarga penting.
  3. Masalah Kesuburan
    • Pembedahan membuang ovari & rahim menyebabkan kemandulan.
    • Bagi wanita muda, pilihan seperti pembekuan telur sebelum rawatan boleh dipertimbangkan.

Pemulihan & Susulan Selepas Rawatan

Selepas rawatan utama selesai, pemantauan rapi diperlukan kerana risiko kanser berulang masih ada.

  • Lawatan susulan: Setiap 3–6 bulan untuk 2 tahun pertama, kemudian setiap 6–12 bulan.
  • Ujian CA-125: Untuk memantau tanda awal berulang.
  • Imbasan berkala: CT/MRI jika ada simptom mencurigakan.

Peranan pesakit:

  • Mengekalkan gaya hidup sihat.
  • Memaklumkan doktor jika ada simptom baharu seperti kembung, sakit pelvis, atau perubahan buang air besar.

Prognosis

Prognosis bergantung pada tahap kanser semasa diagnosis:

  • Tahap 1: Survival 5 tahun boleh mencecah 90%.
  • Tahap 3–4: Survival 5 tahun menurun kepada sekitar 20–30%.

Faktor yang mempengaruhi prognosis:

  • Umur pesakit.
  • Jenis dan gred tumor.
  • Kejayaan pembedahan membuang tumor.

Pencegahan

Walaupun tiada cara untuk menghalang sepenuhnya, risiko boleh dikurangkan dengan:

  • Menggunakan pil perancang untuk tempoh lebih 5 tahun.
  • Kehamilan dan penyusuan.
  • Pemeriksaan genetik bagi wanita berisiko tinggi.
  • Menjaga berat badan ideal, bersenam, dan makan secara sihat.

Sokongan Emosi & Kualiti Hidup

Kanser ovari memberi kesan besar kepada kehidupan pesakit:

  • Sokongan keluarga: Memberi motivasi dan membantu pemulihan.
  • Kumpulan sokongan pesakit: Berkongsi pengalaman dan tip.
  • Aktiviti pengurang stres: Yoga, meditasi, terapi seni.

Kesimpulan

Kanser ovari adalah penyakit serius yang memerlukan perhatian awal. Pengesanan awal memberikan peluang rawatan yang lebih baik dan prognosis yang lebih positif. Kesedaran tentang simptom awal, ujian pengesanan, dan pilihan rawatan sangat penting bagi menyelamatkan nyawa.


Rujukan

  1. World Health Organization. Ovarian Cancer. WHO, 2024. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ovarian-cancer
  2. American Cancer Society. Ovarian Cancer Early Detection, Diagnosis, and Staging. ACS, 2024. https://www.cancer.org/cancer/types/ovarian-cancer/
  3. National Cancer Institute. Ovarian Cancer Treatment (PDQ®)–Patient Version. NCI, 2023. https://www.cancer.gov/types/ovarian/patient/ovarian-treatment-pdq

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top